पातलो देखिनु मात्र स्वस्थ हुनु होइन

हालै चीनको भ्रमणका क्रममा एउटा विषयले मलाई गहिरिएर सोच्न बाध्य बनायो—हामीले स्वास्थ्यलाई आखिर कसरी परिभाषित गरिरहेका छौँ? मानिसको शरीरको बनावट, उसले खाने खाना, खानाको मात्रा, दैनिक शारीरिक गतिविधि र शरीरभित्रको वास्तविक स्वास्थ्यबीच कस्तो सम्बन्ध छ?

हामीमध्ये धेरैले कसैलाई हेरेर पहिलो निष्कर्ष निकाल्छौँ—“उहाँ त निकै पातलो हुनुहुन्छ, स्वस्थ हुनुहुन्छ होला।” तर चिकित्सा विज्ञानको दृष्टिले शरीर पातलो देखिनु मात्र स्वस्थ हुनुको प्रमाण होइन।

शरीरको तौल स्वास्थ्यको एउटा पक्ष मात्र हो। रक्तचाप, रगतमा चिनीको मात्रा, कोलेस्ट्रोल तथा अन्य रक्तलिपिड, मांसपेशीको शक्ति, मुटु तथा रक्तनलीको अवस्था, मिर्गौलाको स्वास्थ्य र शरीरका प्रमुख अंगहरूको कार्यक्षमता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छन्।

पातलो भएर पनि अस्वस्थ हुन सकिन्छ

कतिपय मानिस पातला देखिन्छन् तर उनीहरूको खानामा नुन, चिनी वा अत्यधिक प्रशोधित खाद्य पदार्थको मात्रा धेरै हुन सक्छ। त्यसैगरी, कतिपय मानिस नियमित शारीरिक श्रम गर्छन् र शरीरको तौल नियन्त्रणमा राख्न सफल हुन्छन्, तर उनीहरूको खानाको गुणस्तर सन्तुलित नहुन सक्छ।

नुनमा क्यालोरी हुँदैन। त्यसैले धेरै नुन खाँदैमा त्यसले प्रत्यक्ष रूपमा शरीरमा बोसो बढाउँदैन। तर अत्यधिक सोडियम सेवनले रक्तचाप बढाउन सक्छ र दीर्घकालमा मुटु, रक्तनली तथा मिर्गौलासम्बन्धी स्वास्थ्य जोखिम बढाउन सक्छ।

त्यसैगरी, अत्यधिक चिनी तथा गुलियो पेय पदार्थले शरीरमा अनावश्यक ऊर्जा थप्न सक्छ। लामो समयसम्म यसको अत्यधिक सेवनले अस्वस्थ तौल तथा विभिन्न चयापचयसम्बन्धी समस्यामा योगदान गर्न सक्छ।

यसैले पातलो शरीर देखिँदैमा कुनै व्यक्ति स्वतः मेटाबोलिक रूपमा स्वस्थ हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।

खानाको मात्रा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण

स्वस्थ जीवनशैलीको कुरा गर्दा हामी प्रायः “के खाने?” भन्ने प्रश्नमा बढी केन्द्रित हुन्छौँ। तर “कति खाने?” भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

धेरै एसियाली समुदायमा विभिन्न परिकारलाई साझा गरेर खाने परम्परा पाइन्छ। एउटा व्यक्तिले ठूलो प्लेटमा सबैभन्दा बढी ऊर्जा दिने खाना मात्र खानेभन्दा तरकारी, सुप, पानी तथा रेशायुक्त खाद्य पदार्थलाई खानाको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाउँदा भोजनको संरचना फरक हुन्छ।

खाना पकाउने तरिकाले पनि फरक पार्छ। बाफमा पकाउने, उमाल्ने तथा कम तेल प्रयोग गर्ने विधिले धेरै तेलमा तारिएको वा भुटिएको खानाभन्दा कम ऊर्जा-घनत्व भएको भोजन तयार गर्न सहयोग गर्न सक्छ।

यसको अर्थ कुनै एउटा देश वा समुदायको खानपान पूर्ण रूपमा स्वस्थ र अर्को समुदायको अस्वस्थ भन्ने होइन। मुख्य कुरा खानाको मात्रा, गुणस्तर, विविधता र व्यक्तिको दैनिक ऊर्जा आवश्यकताबीचको सन्तुलन हो।

शरीर चलाउनु पनि स्वास्थ्यको आधार हो

स्वास्थ्यका लागि व्यायाम भनेको जिम जानु मात्र होइन।

हिँडडुल गर्नु, सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्दा केही दूरी पैदल हिँड्नु, भर्‍याङ चढ्नु, घरायसी काम गर्नु, पेशागत शारीरिक श्रम गर्नु तथा दैनिक जीवनका अन्य गतिविधिले पनि शरीरलाई सक्रिय राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

नियमित शारीरिक गतिविधिले शरीरको तौल व्यवस्थापनमा सहयोग गर्नुका साथै मांसपेशीको शक्ति, मुटुको स्वास्थ्य, रक्तसञ्चार र समग्र शारीरिक कार्यक्षमता कायम राख्न मद्दत गर्छ।

त्यसैले स्वस्थ जीवनशैलीलाई एउटा सरल सूत्रमा बुझ्न सकिन्छ—

उचित खाना + उचित मात्रा + सन्तुलित पोषण + नियमित शारीरिक गतिविधि।

नेपालले पनि यसबाट सिक्न सक्छ

नेपालका पहाडी तथा ग्रामीण क्षेत्रमा धेरै मानिस दैनिक जीवनमै पर्याप्त शारीरिक श्रम गर्छन्। लामो दूरी हिँड्नु, खेतबारीमा काम गर्नु, भारी सामान बोक्नु तथा अन्य शारीरिक श्रम उनीहरूको जीवनशैलीको हिस्सा हुन सक्छ।

यसका कारण शरीरको तौल कम वा सामान्य देखिन सक्छ। तर शारीरिक श्रम धेरै गर्दैमा अत्यधिक नुन, अस्वस्थ बोसो वा असन्तुलित खानाको प्रभाव पूर्ण रूपमा समाप्त हुन्छ भन्ने होइन।

पातलो वा सामान्य तौल भएका मानिसमा पनि उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटुसम्बन्धी रोग, स्ट्रोक, मिर्गौलासम्बन्धी समस्या, रगतमा असामान्य बोसो तथा कोलेस्ट्रोल र पोषणको कमी देखिन सक्छ।

त्यसैले कसैको स्वास्थ्य केवल उसको बाहिरी शरीर हेरेर मूल्याङ्कन गर्नु उचित हुँदैन।

खाना उपलब्ध छ भन्दैमा जति मन लाग्यो त्यति खानु हुँदैन

हामीले आफूलाई समय–समयमा केही सरल प्रश्न सोध्न आवश्यक छ—

म के खाँदैछु?
कति मात्रामा खाँदैछु?
कति पटक खाँदैछु?
यसमा नुन र चिनी कति छ?
म दैनिक कति शारीरिक गतिविधि गर्छु?
मैले खाएको खानाले मेरो शरीरको पोषण आवश्यकता पूरा गर्छ कि गर्दैन?

स्वस्थ जीवनशैलीका लागि खानाबाट प्राप्त ऊर्जा र शरीरले खर्च गर्ने ऊर्जाबीचको सन्तुलन महत्वपूर्ण हुन्छ। तर केवल क्यालोरीको हिसाब गरेर मात्र पुग्दैन। खानामा आवश्यक पोषक तत्वको सन्तुलन, पर्याप्त प्रोटिन, रेशायुक्त खाद्य पदार्थ, फलफूल तथा तरकारीको समावेश र नुन तथा थपिएको चिनीको उचित नियन्त्रण पनि महत्वपूर्ण छन्।

स्वास्थ्यको मापदण्ड ऐनामा देखिने शरीर मात्र होइन

हामीले स्वास्थ्यलाई “मानिस कति पातलो देखिन्छ?” भन्ने प्रश्नबाट मात्र मापन गर्नु हुँदैन।

पातलो हुनु अनिवार्य रूपमा स्वस्थ हुनु होइन।
मोटो हुनु अनिवार्य रूपमा अस्वस्थ हुनु पनि होइन।
कठिन शारीरिक श्रमले सबै अस्वस्थ खानाको प्रभाव हटाउँदैन।
र स्वादिलो खाना अनिवार्य रूपमा पौष्टिक खाना हुँदैन।

वास्तविक स्वास्थ्य भनेको शरीरको स्वस्थ संरचना, पर्याप्त पोषण, बलिया मांसपेशी, स्वस्थ मुटु तथा रक्तनली, नियन्त्रणमा रहेको रक्तचाप र रक्तचिनी, पर्याप्त शारीरिक गतिविधि र दीर्घकालीन कार्यक्षमता हो।

हाम्रो लक्ष्य केवल तौल घटाउनु वा शरीर पातलो बनाउनु होइन। स्वस्थ र सक्षम शरीर निर्माण गर्नु हो।

रोकथाममुखी चिकित्साको सन्देश

भविष्यको रोकथाममुखी चिकित्साले “स्वस्थ खाना खानुहोस्” भन्ने सामान्य सन्देशमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। मानिसलाई अझ व्यावहारिक रूपमा सिकाउन आवश्यक छ—कस्तो खाना खाने, कति खाने, कसरी सन्तुलन मिलाउने र दैनिक जीवनमा शरीरलाई कसरी सक्रिय राख्ने।

उमेर, शरीरको आकार, शारीरिक गतिविधि र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार खानाको आवश्यकता फरक हुन्छ। त्यसैले सबैका लागि एउटै आहार वा एउटै नियम लागू हुँदैन।

अन्ततः स्वास्थ्य भनेको शरीरको बाहिरी आकार मात्र होइन, शरीरभित्र भइरहेको सम्पूर्ण प्रक्रियाको अवस्था हो।

खाना हाम्रो स्वास्थ्यको सेवक हुनुपर्छ, केवल स्वादको साधन होइन।

उचित खाना, उचित मात्रा, उचित सन्तुलन र नियमित शारीरिक गतिविधि—चीन होस् वा नेपाल, एसिया होस् वा संसारको कुनै पनि कुनामा बस्ने मानिसका लागि दीर्घकालीन स्वास्थ्यको आधार यही हो।

खबरपाटी